نگو افغانی! به نامش او را صدا کن

نگاهی به کتاب: افغانی

افغانی (رُمان)

فرمان، عارف

کتاب ارزان- سوئد. ۱۳۹۰ [۲۰۱۲] چاپ نخست. ۲۷۲ ص. پیوست: واژهها و اصطلاحات دری

شابک: ۹۷۸۹۱۸۶۰۶۵۸۷۴

۱

این کتاب را باید خواند، نه برای آنکه یک رمان خوب است، بلکه برای آن تصویرهای واقعگرایانهای که از زندگی افغانیها در ایران به ما نشان می دهد.

یک جوان بیست سالهی افغانی که دانشجوی زبان فارسی بوده و بهناچار دانشگاه را نیمهتمام رها کرده است، دامان پُرمهرِ خانوادهاش را ترک میکند و با هزار امید و آرزو راهی ایران میشود. او که به بزرگان ادبِ فارسی همچون حافظ و سعدی عشق میورزد، هنوز نمیداند که در ایران از آنهمه عظمّتِ ادبیات فارسی، و از آن جهانبینیِ عارفانه و مُداراگر نشان چندانی در سطح جامعه نخواهد دید؛ و نمیداند که اکنون در وطنِ شاعران و عارفانِ بزرگِ جهانوطن، کوتهبینان و سودجویان چگونه از قانونهای تبعیضگرایانه نهایتِ استفاده و سوء استفاده را میکنند. او هنوز بارِ سنگینِ مصیبتِ مرگِ چند تن از همراهانش را که پیش از رسیدن به ایران به هنگام گذشتن از مرز افغانستان بر اثر تیراندازی کشته شدهاند زمین نگذاشته که در مرز ایران با مصیبتهای تازهتری روبهرو میشود. در سراسر کتاب این جوان افغانی که نه بیسواد است، نه شرور، نه تنبل و نه بیمار، تنها و تنها بهخاطر افغانی بودن، پیوسته از مصیبتی به مصیبتی دیگر دچار میشود و در وحشتسرای ایران هنوز از چنگال شیری نجسته به چنگ پلنگی گرفتار میگردد.

او خود را به شیراز میرساند و با گروهی از هموطنانش آشنا میشود و میبیند که آن به غُربت نشستگان، در آن وادی بیرحم، هرگاه که بهدور هم جمع میشوند چگونه در سوگِ روزهای از دست رفتهی عُمرِ بیبازگشت و جوانی هدر رفتهاشان زانوی غم بغل میکنند و به زاری مینالند.

اینها باید چه کنند؟ برگردند؟ به کجا؟ به افغانستان؟ یا آنکه در ایران بمانند؟ اما کجای ایران آنان را بی فحش و ناسزا، و بی تهمت و پیش داوری می پذیرد؟

اما نه کار سخت، نه مزدِ کم، نه کتکهای بیدلیل، و نه ربوده شدن دستمزدی که با جان کندن بهدست آمده باشد، هنوز آنچنان ویرانساز و غیر قابل تحمّل نیست که از بردنِ نامت بپرهیزند و تو را بی هویت فردی ببینند و بخواهند، و شخصیّتت را به هیچ انگارند.

بزرگترین دردِ قهرمان کتاب-قهرمان که نه- آن بیچارهای که شخصِ اولِ این داستان است، این است که او را تنها یک “افغانی” بهشمار میآورند، و بهجای آنکه نامش را ببرند، همهجا صدایش میزنند “افغانی”. درست همانجور که میگویند سگ، گرگ، شغال و کلاغ بیآنکه هویت مشخصی برایشان در نظر بگیرند، و اینگونه “افغانی” صدا زدنِ این انسانهایی که در سرزمین همسایه و همزبانشان پناه جستهاند، به قصدِ خارج کردن آنان از جامعهی انسانی است. هرچند دوست ندارم در نوشتههایم از جملههای کلیشهای استفاده کنم، اما در اینجا میخواهم جملهای آشنا را تکرار کنم و بگویم “زهی بیشرمی!”

بیشک میلیونها ایرانی پناهنده با دردِ جانسوزِ تبعیض و حرفهای گزندهی حزبها و ملیگرایان افراطی در این سوی مرزهای ایران بهخوبی آشنا هستند و میدانند که چنین حرفهایی تا چه اندازه ویرانگرند. حال اگر ضربههای مشت و لگد، و افتادن به زندان به جرمِ زاده شدن در سرزمینی دیگر را هم بر آن بیفزاییم، میشود تا حدّی احساس افغانیهای گرفتار شده در ایران را بفهمیم. و در پسِ همهی اینها آن چیزی که زندگی را یکسره سیاه، و سراسر آکنده از دردِ بیدرمان میکند، همان احساسِ بیپناهی و ناامنی است. احساسی که اگر به درازا بکشد موجب بیماریهای روانی گوناگونی میشود که گاه رهایی از آنها تا پایان زندگی هم میسّر نمیشود- البته اگر این احساسهای ویرانگر خودِ زندگی را پیش از موعد به نیستی نکشانند.

۲

حال کتاب را به عنوان یک رمان از نظر میگذرانیم.

جوان راوی داستان که نه پولی دارد، نه شغل پابرجایی و نه محل سکونت مناسبی، گرفتار عشق دختر صاحبخانه میشود. دختر هم او را دوست دارد و قرار ازدواج را هم میگذارند. اما مشکل اینجاست که این دختر که البته نامی هم دارد، تنها یک “دختر” است. او نه شخصیّتی بهیاد ماندنی دارد و نه نمایانگر یک تیپ است. شاید اگر راوی تنها در خیالِ خود تصور ازدواج را با او در سر میپروراند، بهتر او را بهیاد میسپردیم. اگر همهی آنچه که در رابطه با این دختر گفته شده از کتاب حذف شود، باز هم چیزی از آن کم نمیشود.

داستان خطی پیش میرود و بیشتر به یک سفرنامه میماند. ضعفهای کتاب را به عنوان یک رمان، از جمله توضیحات اضافی آنرا میتوان در وبلاگ نوربند (norband.com) زیر عنوان آرزوهای بزرگ به تفصیل خواند، و من دیگر به آنها نمیپردازم. اما انتقاد دیگری که به کتاب وارد است، این است که واژههای دریِ معنا شده در پایان کتاب را در متن مشخّص نکردهاند و خواننده باید حدس بزند که آیا معنای این واژه در آخر کتاب آمده است یا نه. و دیگر آنکه بعضی تشبیهها در کتاب هست که بهجای روشنتر کردن مطلب، آنرا نامفهمتر کرده است، مانند “دقیقأ احساس کسی را داشتم که اشتباهأ به دنیا آمده است، هیچکس او را نمیخواهد و او هم نمیداند چه کند.” ص. ۱۶۱

چند نفر چنین کس یا کسانی را میشناسند که بتوانند “دقیقأ” احساسش را بفهمند؟

دوست عزیز ناصر زراعتی در بارهی بهکار بردن تشبیه، سالها پیش چند جملهی ساده و روشن نوشته بود که باید آویزهی گوش هر نویسندهای باشد، و جا دارد که بارها و بارها در رسانههای همگانی و اجتماعی منتشر شود. او نوشته بود:

“معمولأ در نثر وقتی نویسنده به تشبیه متوسل میشود که نتواند چیز یا شخص یا موضوعی را توصیف کند و یا این کار برایش دشوار باشد. در آن صورت است که آن مورد را به مورد دیگری که برای خواننده آشناتر و ملموستر است، تشبیه میکند؛ نه آنکه مورد دوم از مورد اول ناآشناتر باشد.”[۱]

او این توضیح رسا و درست را در بارهی تشبیه دکتر رضا براهنی از کیسهای زیر چشمِ یک مرد ساواکی آورده است که آنها رابه دو تاول سیاه که “مثل گوشت و پوست فرسودۀ زیر تخم پیرمردها” است، تشبیه کرده است. ناصر زراعتی در ادامه مینویسد:

“حالا خواننده از کجا برود پوست زیر تخم پیرمردها را نگاه کند تا بفهمد که زیر چشم ساواکیها چه شکلی است؟” همان صفحه.

پس اگر چنین سهوی را به نویسندهای که نخستین کتابش را به چاپ رسانده ببخشیم، باز هم نمیتوانیم آنرا به ویراستار خوبی چون ناصر زراعتی که بر این نکتهها آگاه است، به آسانی ببخشیم.

۳

موضوع دیگر این است که انسان از آنچه که نمیشناسد میترسد، و این طبیعی است. آماری که چند سال پیش در دانمارک گرفته شد نشان میداد که بیش از هشتاد درصد دانمارکیهایی که در این آمارگیری شرکت کرده بودند، هرگز با هیچ مهاجر یا پناهندهای ارتباط مستقیم نگرفته بودند، اما همهی آنان در بارهی این مردم پیشداوریهایی داشتند که از رسانههای همگانی سرچشمه گرفته بود، و این پیشداوریها بهطور عمده منفی بودند. اما در عوض تقریبأ همهی کسانی که با خارجیان برخورد داشتند، در بارهی آنان نظرهای مثبتی داشتند.

ایرانیها از افغانیها میترسند. ایرانیها را از افغانیها ترساندهاند. حال باید پرسید چه کسانی این ترس را ایجاد کردهاند و چه سودی از آن میبرند. عمومیّت بخشیدن به موردهای خاصّ یکی از ترفندهایی است که حکومتها و رسانههای همگانی بهکار میبرند تا سودهای مشخصی از آن ببرند. عمومیّت بخشیدن به عمل نادرست یا حتّا جنایتِ یک افغانی خبیث یا دیوانه، خود میتواند به یک عمل نادرستتر و یا حتّا جنایتی بدتر منجر شود، چنانکه میبینیم در بسیاری موارد، نزد بسیاری از مردم همۀ افغانیها بد و یا جنایتکار تصوّر میشوند و در نتیجه برخوردهایی نادرست و گاهی جنایتکارانه با آنان میشود، و آتشی که شعلهور شده به آسانی میتواند زندگی یک جوان دانشجوی افغانی را هم که برای زنده ماندن ناچار شده تا از کشورش بگریزد و به کشور همزبانِ همسایهاش پناه ببرد، بسوزاند.



  1. نقد آگاه. نشر آگاه- تهران ۱۳۶۲ مقاله: “چاه به چاه یا از چاله به چاه” از ناصر زراعتی در نقد کتاب “چاه به چاه” از رضا براهنی. ص. ۱۴۳

یک شاهکار ادبی


دیدرو، دنی (‏Diderot, Denis‏) ۱۷۱۳-۱۷۸۴ میلادی
ژاک قضا و قدری و اربابش (‏JACQUES LE FATALISTE ET SON MAITRE‏)‏
ترجمۀ مینوو مشیری. تهران، فرهنگ نشر نو، ۱۳۹۰‏
شابک: ۶-۱۹-۷۴۴۳-۹۶۴‏
برای اینکه نشان بدهم خواندن این کتاب تا چه اندازه اهمیت دارد، چند نکته را که میلان کوندرا در بارۀ آن نوشته برایتان ‏بازنویسی میکنم. این جملهها را از مقدمهای که میلان کوندرا بر نمایشنامهاش به نام “ژاک و اربابش” آورده، و آن را با الهام از ‏کتاب دیدرو ‏ نوشه است، در اینجا با هم میخوانیم:‏
‏”… عاشق ژاک قضا و قدری هستم.” ص۷‏
‏”تاریخ رمان بدون ژاک قضا و قدری ناقص و نامفهوم خواهد بود.” ص۷‏
‏”رمان دیدرو انفجار آزادییی گستاخانه و بدون خود سانسوری، انفجار شهوتِ بدون دستاویز احساسات است.” ص۱۱‏
‏”دیدرو فضایی را خلق میکند که پیشتر هرگز در تاریخ رمان دیده نشده است: صحنهایی بدون صحنهآرایی. شخصیتها ‏از کجا میآیند؟ نمیدانیم. اسمشان چیست؟ به ما مربوط نیست. چند سالشان است؟ نه، دیدرو برای باوراندن این امر به ما که ‏شخصیتهایش در یک لحظۀ خاص واقعأ وجود دارند، هیچ کاری نمیکند ژاک قضا و قدری در تمام طول تاریخ رمان، مظهر ‏بنیادیترین طردِ توهمِ رئالیستی و زیباییشناسی رمان «روانشناختی» است.” ص۱۱-۱۲‏
‏”هیچ رمانی را سراغ ندارم که آغازش مسحور کنندهتر از صفحات آغازین ژاک قضا و قدری باشد: تناوب خوشقریحۀ ‏گونهای کاربردی، حسّ ریتم، حرکات تند و سریع جملههای اول.” ص۱۰‏
و آغاز این رمان مسحور کننده چنین است:‏
‏”چطور با هم آشنا شدند؟ اتفاقی، مثل همه. اسمشان چیست؟ مگر برایتان مهم است؟ از کجا میآیند؟ از همان دور و بر. ‏کجا میروند؟ مگر کسی هم میداند کجا میرود؟ چه میگویند؟ ارباب حرفی نمیزند؛ و ژاک میگوید فرماندهش میگفته از ‏خوب و بد هرچه در این پایین به سرمان میآید، آن بالا نوشته شده.‏
ارباب: کم ادعایی نیست.‏
ژاک: بعدش فرماندهم میگفت هر تیری که از تفنگ در میرود هدفی دارد.‏
ارباب: خب، حق داشت…‏
پس از مکثی کوتاه، ژاک بلند بلند میگوید: ای که لعنت بر هرچه میفروش و میخانه
ارباب: چرا همنوعت را نفرین میکنی؟ از مسیحیت به دور است.”‏
این رمان که برای نخستین بار دوازده سال پس از مرگ نویسندهاش منتشر میشود، گوته آن را به سفارش شیلر ‏میخواند و از آن بسیار لذّت میبرد. مارکس نیز در رابطه با دیالکتیک بین ارباب و برده در این کتاب، توجه انگلس را به آن ‏جلب میکند. هگل نیز از دیالکتیک ارباب و برده در آن غافل نمانده است، و بزرگانی مانند جیمز جویس و ساموئل بکت هم بر ‏اهمیت آن تأکید کردهاند‎.‎
داستان از این قرار است که ژاک و اربابش در فرانسه به سفر می‌پردازند و تنها در اواخر رمان، و آن هم نه بهطور ‏مستقیم، متوجه می‌شویم که ارباب میخواهد به دهی برود تا پسری را ببیند که زادۀ رابطۀ نامشروع بهترین دوستش بوده و حالا ‏او باید جورش را بکشد.‏
ژاکِ پر حرف و اربابش در طول سفر داستان‌هایی برای هم تعریف می‌کنند و بحثهای فلسفی هم می‌کنند، اما همه با ‏طنزی چنان شیرین که آدم از خواندن کتاب شاد میشود و بارها به قهقهه میخندد.‏
از آغاز قرار بر این است که ما داستان عشق و عاشقی‌های ژاک را بشنویم، اما هر بار که ژاک کمی از داستان‌اش را ‏تعریف می‌کند، اتفاقی می‌افتد و داستانش نیمه کاره می‌ماند و این اتفاقها بهانه‌هایی می‌شوند تا او به داستانی تازه بپردازد که البته ‏آن هم باز نیمه‌کاره می‌ماند و این دهها بار پیش می‌آید، بی آنکه توی خواننده احساس کسالت کنی.‏
ژاک نزدیک به بیست بار شروع می‌کند تا داستان عشق و عاشقیاش را برای ارباب بگوید و سرانجام نیز آن را به پایان ‏نمیرساند، اما دیدرو حکایت را چنان پیش میبرد که برای دنبال کردنش با لذّت و شتاب صفحهها را تند و تند میخوانی و جلو ‏میروی. ‏
دیدرو در این کتاب همۀ قواعد رمان نویسی را به هم میریزد و چندبار در طول کتاب اشاره میکند که قصدش نوشتن ‏رمان نیست، با اینهمه میلان کوندرا ژاک قضا و قدری را در تاریخ رمان، همپای رمانهای دن کیشوت، تام جونز و اولیس ‏میداند. توان دیدرو در جلب خواننده به پیگیری رمانی که داستانی نمیگوید، و داستانهایی که هیچکدام پایانی ندارند، شگفتانگیز ‏است و رمانی پرداخته است شاد و سبک، و در عین حال بسیار ژرف.‏
او از همان آغاز همۀ پیشفرضهای معمول را نادیده گرفته و معادلات پذیرفته شدهی جامعه را واژگون میکند. او از نام ‏کتاب آغاز میکند و نام نوکر را پیش از ارباب در عنوان مینشاند. او از همان جملههای آغازین به ما میگوید که نه میخواهد ‏شخصیتسازی کند و نه فضاسازی، و در فکر اثبات مدعایی هم نیست. اشخاص اتفاقی با هم آشنا میشوند و از همان آدمهایی ‏هستند که دور و برمان میبینیم و “مگر کسی هم میداند کجا میرود؟”‏
او خیلی جاها ناگهان شما را از دنیای داستانی بیرون میکشد و با شما به بحث میپردازد و نشانتان میدهد که داستان ‏جور دیگری هم میتواند اتفاق بیفتد. مثل این قطعه:‏
‏”خواهید گفت شوخی میکنم، و چون نمیدانم با مسافرانم چه کنم، به قصهپردازی روی آوردهام که چارهساز ذهنهای عقیم ‏است… هرچه دلتان بخواهد قبول میکنم، فقط به این شرط که بر سر این آخرین منزل ژاک و اربابش اذیتم نکنید. ممکن است به ‏شهری بزرگ برسند و شب را نزد ولنگاران صبح کنند؛ یا شب را نزد یکی از یاران دیرین که به اندازۀ وسع خود از آنها ‏پذیرایی کند بگذرانند، یا به خانۀ کشیشان پناه ببرند و… [اما] حقیقت این است که از هر کجا که دلتان میخواهد راه افتاده باشند، ‏هنوز ده قدمی نرفتهاند که ارباب، البته پس از آنکه طبق عادت توتون دود میکند، به ژاک میگوید: «خب، ژاک داستان عشق و ‏عاشقیات به کجا کشید؟» ژاک به جای پاسخ فریاد میکشد: «داستان عشق و عاشقیام به جهنم! مثل اینکه چیزی جا ‏گذاشتهام…»”‏
یا اینکه:‏
‏”و بعد هم، خوانندۀ عزیز، تا به کی داستان عاشقانه؟ تا کنون یک، دو، سه، چهار داستان عاشقانه برایتان حکایت ‏کردهام؛ سه چهار داستان عاشقانۀ دیگر هم هنوز مانده: اینهمه داستان عاشقانه زیاد است. اما از طرف دیگر چون نویسنده برای ‏خواننده مینویسد، پس باید از تحسین او بگذرد، یا طبق سلیقۀ او بنویسد، و خواننده هم داستانهای عاشقانه را ترجیح میدهد… دلم ‏میخواست ماجرای پیشکار مارکی دِزارسی هم یک داستان عاشقانه میبود، اما متأسفانه نیست و میترسم حوصلهاتان سر ‏برود.” ص۲۳۴-۲۳۵‏
و نیز:‏
‏”اما خوانندۀ عزیز، دلنگرانی پیدا کردهام، دلنگرانی از اینکه به ژاک یا اربابش حرفهایی را نسبت دادهام که در واقع ‏میتواند افکار شما باشد؛ در این صورت میتوانید بی آنکه آنها برنجند حرفهایشان را نشنیده بگیرید.” ص۲۷۰‏
دیدرو در شهری در شمال شرقی فرانسه به دنیا میآید. پدرش چاقوساز است. خانوادهاش میخواهند او را مدرسۀ مذهبی ‏بفرستند که او هم از همان پانزده سالگی از خانه در میرود و سر از پاریس درمیآورد. او در آنجا به دانشگاه میرود و با ‏ادبیات انگلیسی آشنا میشود، و همراه با دالامبر سرپرستی دائرةالمعارف را عهدهدار میشود و بیست و پنج سال از عمرش را ‏همراه با کسانی چون مونتسکیو، ولتر و روسو به آن میپردازد.‏
دیدرو، فیلسوف، نمایشنامه نویس، نظریه پرداز زیباییشناسی و زبانشناسی و منتقد هنری هم بود، و رمانهای دیگری ‏هم نوشته است‎.‎‏ در بارۀ زندگی او مطلب بسیار است و به این خاطر در اینجا زیادتر به آن نمیپردازم.‏
و اما باید از خانم مینو مشیری برای ترجمهای به این خوبی هم سپاسگزار بود. و حالا برای به اصطلاح حسن ختام شما ‏را به خواندن این قطعه از کتاب دعوت میکنم:‏
‏”ژاک: ارباب جان، آدم نمیداند در زندگی از چه خوشحال باشد و از چه غمگین. به دنبال خیر، شر میآید و به دنبال ‏شر، خیر. ما زیر آنچه آن بالا نوشته شده در جهالت بهسر میبریم و آرزوها و خوشحالیها و نارحتیهایمان یکی از دیگری ‏احمقانهتر است. وقتی گریه میکنم اغلب به این نتیجه میرسم که ابلهم.‏
ارباب: وقتی میخندی چطور؟
ژاک: باز هم فکر میکنم ابلهم؛ با این حال نه میتوانم جلو گریهام را بگیرم و نه جلو خندهام را. و همین کفریام میکند. ‏صد بار سعی کردهام… تمام شب چشم روی هم نگذاشتم…‏
ارباب: نه، نه، بگو سعی کردی چه کنی؟
ژاک: که همه چیز را به مسخره بگیرم. آخ! کاش توانسه بودم!‏
ارباب: به چه دردت میخورد؟
ژاک: به این درد که از دلواپسی در بیایم، محتاج چیزی نباشم، متکی به خودم باشم، روی تیر و تختۀ کنج خیابان سرم به ‏همان اندازه راحت باشد که روی بالش پر قو. گاهی همینجور هستم؛ اما شیطان نمیگذارد. چون با اینکه در مقابل اتفاقات مهم ‏میتوانم مثل کوه قرص و محکم بایستم، اغلب پیش میآید که با هیچ و پوچ و کوچکترین مخالفتی از جا در بروم؛ دلم میخواهد ‏به خودم سیلی بزنم. حالا دیگر اهمیت نمیدهم؛ تصمیم گرفتهام همانی باشم که هستم؛ و اگر کمی فکر کنیم میبینیم نتیجه تقریبأ ‏یکی است، منتها باید این را هم اضافه کرد که: مگر مهم است آدم چکونه باشد؟ این هم خودش نوعی تسلیم بسیار سهل و آسان ‏است.” ص ۱۰۷-۱۰۸٫ ‏

گفتگو با رضا علامه زاده در کپنهاگ

Get the Flash Player to see this content.

من (مسعود کدخدایی) در تاریخ ۱۵ ماه مه ۲۰۱۲ برابر با ۲۶ اردیبهشت ۱۳۹۱ خورشیدی آقای علامهزاده برای نمایش ‏آخرین فیلمش به کپنهاگ آمده بود که در این فرصت توانستم گفتگویی با او داشته باشم. در ‏اینجا باید از دوست فیلمبردارمان آقای اکبر قندهاری، و ارگانهای زیر سپاسگزاری کنم:‏
N-tv
انجمن فرهنگی ایران و دانمارک / ‏Dansk Iransk Selskab
فرهنگسرای بیتا‎ Dansk Iransk Kultur center (Bita) / ‎

آقای علامهزاده خیلی خوشحالم که در خدمتتان هستم، و باز خوشحالم که حاضر شدید به بعضی ‏از سؤالات ما جواب بدهید. شما فعالیتهای گوناگونی دارید، از جمله رمان، داستان کوتاه و فیلم ‏داستانی. تمایل خودِ شما به کدامیک از اینها بیشتر است؟

‏-‏ تمایل خود من در واقع به سینما بیشتر است، یعنی من خودم را در درجه اول سینماگر میدانم. اما ‏مشکلات ساختن فیلم، میدانید که در همه جای دنیا کم نیست، و مشکلات ما به عنوان آدمهایی که در ‏کشور خودمان نیستیم چندین برابر است. [چون] فرصت فیلمسازی به آن اندازهای که من آرزو دارم ‏انجام بدهم، برایم فراهم نمیشود، و در کنارش چون من کار نوشتن را هم به همان اندازه جدی ‏میگیرم و جدی دنبال میکنم، در آن دورانی که فیلمی در دست نداشته باشم، به نوشتن میپردازم. به ‏زبان دیگر هیچوقت نشده که فیلمی امکان ساختنش باشد و من به خاطر یک کتاب آن فیلم را عقب ‏بیندازم، ولی برعکسش خیلی پیش آمده است.‏

آیا پیش از ساختن فیلم به مخاطبانشش هم فکر میکنید؟ یعنی برای گروه خاصی میسازید؟ و ‏اگر به مخاطبان خاصی فکر میکنید، اینها چه دستهای هستند؟ ‏

‏-‏ بله دقیقأ فکر میکنم. ولی بسته به سوژه، اهمیت تعیین مخاطب فرق میکند. به زبان دیگر توضیح ‏بدهم: تدریس که میکنم اولین شرطم برای دانشجویان این است که به من و جمع بگویند که برای چه ‏مخاطبی دارند [فیلم] میسازند. خیلی هم سؤال دقیقی نیست، ولی به هر حال این را سؤال میکردم. ‏حقیقتش را بخواهی در این فیلم اخیر که ساختهام “تابوی ایرانی”، برای اولین بار، واقعأ به اهمیت ‏عمیق این سؤالی که خودم سالها از دیگران میکردم پی بردم- که چقدر تفاوت میتواند باشد بین این ‏مخاطب، یا آن مخاطب، یعنی تعیین [کردن] من که برای کی میخواهم بسازم. موضوع این فیلم نیست، ‏ولی من ناچارم این فیلم را مثال را بزنم. در این فیلم مخاطبان من ایرانیان غیر بهایی هستند، و این در ‏این فیلم اصلأ تعیین کننده شد. حتا در موردی که فیلم برا ی کودک و نوجوان هم ساخته میشود، و ‏اینقدر فرق بین کودک و نوجوان و بزرگسال هست، چون هدفم کودک و نوجوان بود، من خیلی کار ‏خاصی نمیکردم. در این مورد معین، بهویژه در موقع مونتاژ احساس کردم یک جاهایی هست که من ‏اگر بخواهم مخاطبم را یک ذرّه اینور آنور بکنم، اصلأ فیلم عوض میشود. برای نمونه یک سری ‏پرسشها و پاسخهایی هست که فقط برای ایرانیان غیر بهایی اهمیت دارد و برای خارجی اصلأ اهمیت ‏ندارد. مثلأ این که بدانند اعضای انجمن حجتیه توی دولت کیها بودند. شما اسم مثلأ دوتا نظامی را ‏ببرید که عضو انجمن حجتیه هستند! این همکاران هلندی من وقتی فیلم را میدیدند، میپرسیدند که ‏چرا اینقدر وارد جزئیات شدهای؟
دقیقأ این سؤال من بود موقع فیلمسازی، و موقع مونتاژ. من و بیژن شاهمرادی که مونتاژ میکردیم، این ‏سؤالمان بود که میگفتیم ما واقعأ این مهمترین چیز را از دهن کسی درآوردیم که اسم اینها را به ‏عنوان [اعضای] انجمن حجتیه برده. برای یک ایرانی دیگر این اصلأ اهمیت ندارد. یا این وکلا! ‏اسمهاشان برای چیست؟ یا چه کسانی اولین قدمها را توی شکستن این مرز میان بهایی و غیر بهایی در ‏وکالت کردن [برداشتهاند]. این برای ایرانی غیر بهایی خیلی خیلی مسئله مهمی است، و این باید بماند ‏بعدها توی تاریخ، که کیها بودند که اولین قدمها را توی این زمینه برداشتند.‏
من تازه آنجا به اهمیت چیزی که خودم یاد گرفته بودم و به دیگران هم یاد میدادم پی بردم. ولی اگر ‏کسی ازم میپرسید که تو منظورت چیست که این همه به این قضیه پیله میکنی، میگفتم نمیدانم. ‏ولی خوب است آدم به هر حال بداند دیگر! در این مورد خیلی جدی باید [یکی از این] دو راه را انتخاب ‏کنی. اگر این فیلم را مثلأ برای فستیوال میخواهی بسازی، باید یادت باشد که نمیتوانی یک ترانه از ‏یک خوانندﮤ محبوب پاپ در فیلم مستند بگذاری. به نظر میآید که میخواهی فروش بیشتری بکنی، در ‏صورتی که وجود آدمی مثل داریوش یک موفقیت است برای این فیلم. چرا که این فیلم هدفش این ‏نبود که با داریوش، تماشاچی بیشتری بیاید و پول بیشتری دربیاید. نه! این بود که تعداد بیشتری از ‏هنرمندان غیر بهایی محبتشان را- مهرشان را به بهاییان نشان بدهند. خُب من یک فیلمسازم و او یک ‏خواننده است، یکی دیگر ترانهساز است و آن یکی تهیه کننده، و آن یکی فیلمبردار ، اینها همه ‏میخواهند بیایند توی این کار مشترک. اینجا بود که من این تفاوتها را میدیدم.‏
باور کنید یک موقعی توی دورﮤ مونتاژ به من میگفتند اگر میخواهی این فیلم را برای فستیوال هم ‏بفرستی، بهتر است دو ورسیون داشته باشی که یکیاش ترانه داشته باشد، و یکیاش نداشه باشد. ‏درست میگفتند به یک معنا! این همان جا است که مرز بین مخاطب هست. باید ببینم مخاطبم کیها ‏هستد. من مخاطبم ایرانیان غیر بهایی هستند. آنها وقتی میبینند تعداد کسانی که وارد این مقوله ‏شدهاند که این حرف را بزنند [زیاد هستند]، این حرف بردش بیشتر میشود، بنابر این، این برایم مهم ‏است. آن که از زاویه دیگری نگاه میکند، و خیال میکند که این یعنی استفاده از ترانه برای بیشتر ‏مشتری جلب کردن، او مخاطب من نیست.‏

دوست دارم بپرسم- یا شاید این تصور من است- که مردم شاید پیش از هرچیز شما را با ‏مستندهایتان میشناسند. چرا و چگونه به مستند سازی رو آوردید، و مستندها چه کاری میکنند ‏که از تریبونهای دیگر ساخته نیست.‏

‏-‏ این که من چرا به مستند سازی رو آوردم، شاید خودم بتوانم اینجوری بگویم که مستند سازی در ‏کارهای دیگرم هم که مستند به نظر نمیآیند، جنبه استنادیاشان قویتر از هرچیز دیگری است. این ‏برمیگردد به نحوه نگاه من به جامعه. حتا رمانهایم را اگر خوانده باشی، با اینکه در آنها از تخیل ‏بسیار استفاده شده، ولی واقعآ اصلیترین نکاتی که در آنها مطرح شده مستقیمأ از واقعیت زندگی ‏خودم گرفته شده، یا مثلأ فیلمهای داستانی مثل “چند جمله ساده”، و “مهمانان هتل آستوریا” ‏بنیادشان واقعگرایی است. در واقع فیلمها مستند نیستند، ولی فیلمهای سینمایی یا داستانیای هستند ‏که ریشههای مستند دارند. بنابر این گرایش من کلأ به مستند ساختن و مستند نوشتن تو همه کارهای ‏دیگرم هم هست و نرمال است که مرا به عنوان مستند ساز بشناسند.‏

وقتی آدم به آثار شما مراجعه میکند، میشود گفت که موضوع آزادی بیان و عقیده اصلیترین ‏موضوعی است که ذهن شما را به خودش مشغول کرده. فکر میکنید اینها تا چه حد برای ‏ایرانیجماعت لازم است؟ آیا ایرانیان خارج کشور از همان درک جامعه غربی [از این موضوعات] ‏برخوردارند؟

‏-‏ گمان نمیکنم که ما مثل جامعه غربی از همان درک مشابه برخوردار باشیم. ولی این باعث میشود ‏بگوییم پس ضرورتش خیلی بیشتر است که در این مورد حرف زده شود. خود مقوله حقوق بشر مقوله ‏نویی است. برای جهان هم مقوله نویی است. به شکلی که ما امروز میشناسیم؛ نه اینکه ریشههایش ‏کجاست و در زمان کورش هم از آن صحبت شده. این چیزی که ما امروز به عنوان حقوق بشر سعی ‏میکنیم از آن دفاع کنیم، چیز نویی است، و برای ایرانیها بیشتر نو است. به لحاظ اینکه آن کسانی که ‏میباید دغدغه حقوق بشر را داشته باشند، طبعآ آدمهای آگاه و روشنفکر و هنرمند و طبقات نسبتأ ‏ممتاز- از نظر دانش و آگاهی- هستند و متأسفانه در جامعه ما اکثر افرادی که به این دسته وابسته ‏هستند، گرایشات سیاسیاشان، بسته به زمانه، موجب میشد که یک مقدار جهتگیریهای بهدور از ‏حقوق بشر- به شکل کاملش- داشته باشند و آن بخشی از حقوق بشر را برایش ارزش قائل باشند که در ‏چارچوب چارترهای حزبی و سازمانیاشان جا میگرفت، و اگر بیرون بود به آن بی توجهی میکردند؛ اگر ‏نگوییم به آن پشت پا میزدند، که بعضی وقتها این کار را هم کردهاند. بنابر این ما داریم از سه چهار ‏دهه صحبت میکنیم. من خودم توی این دو سه دهه اخیر، فکر نمیکنم هیچ کاری کرده باشم که از ‏این جریانها دفاع نکرده، یا با توجه به نگاهی که خودم به این معیارها داشتهام نبوده باشد.‏

پرسش دیگرکمی طولانی میشود. میتوانید در باره برنامه و پروژههای آیندهاتان صحبت کنید؟ با ‏توجه با اینکه در ایران دینها و فرقههای مذهبی بسیار زیادی هست و اکثریت شیعههای دوازده ‏امامی حتا از وجود برخی از آنها بی خبرند و تنها نامی از آنها شنیدهاند، مثل علی الهی، ‏شیخی، زرتشتی، سنّی، ارمنی، یهودی، و هیچگونه آگاهی از اصول و مراسم و سنّتهای آنها ‏ندارند، فکر نمیکنید که ساختن فیلمهایی در باره این گروههای دینی لازم است؟ و آیا خودتان ‏نمیخواهید چنین کاری مثل همین “تابوی ایرانی” یا فیلمی که در باره شیطان پرستان ‏ساخهاید را ادامه بدهید؟

‏-‏ سؤالتان خیلی طولانی بود، ولی جوابش لزومأ طولانی نیست. در باره این که چه برنامهای در دست دارم ‏نمیتوانم صحبت کنم، چون مطمئن نیستم. با توجه به امکانات کمی که دارم نمیتوانم راجع به ‏برنامههایی که توی فکرش هستم و دنبال میکنم الآن حرفی بزنم. میترسم به جایی نرسد. اما ضرورت ‏این قضیه را هم درک میکنم که نه فقط اینهایی که برشمردید، مسائل خیلی زیاد [دیگری هم] هست ‏در جامعه که باید در موردشان فیلم ساخته شود، ولی لزومأ همه این کارها را یک نفر نمیکند. باید ‏کسانی باشند که به این مسائل احاطه داشته باشند، علاقهمند باشند، و دنبال بکنند. من اگر روزی در ‏باره یکی از این مسائل فیلم بسازم، دوباره از زاویه حقوق بشر و زاویه مسائل اجتماعی وارد این مقوله ‏خواهم شد. اما حالا که در این زمینه فیلم ساختهام، راستش فکرم این است که کارهای دیگری بکنم. ‏شما فیلمهای من را هم که نگاه کنید، معمولأ از سوژههای مشابه برخوردار نیستند. برای اینکه مسائل و ‏مطالب خیلی زیاد است و من خودم ترجیح میدهم حالا که این فیلم را در رابطه با یکی از این موارد ‏که شما نام بردید ساختهام، دفعه دیگر کاری بکنم متفاوت، ولی از نظر تعهد اجتماعی- نه در این زمینه، ‏بلکه در عرصه خودش- [جنبه] آگاهیدهی یا اطلاع دادن را داشته باشد .‏

حالا در باره آخرین کتابتان “دستی در هنر، چشمی بر سیاست” میخواهم بپرسم چرا پیش از ‏انتشار کتاب با آقایان سماکار و بطحایی در بخشهایی که مربوط به آنها میشود، صحبت نکردید. ‏دلیل خاصی داشت یا اینکه فکر کردید کتابی که که هست، و نوشتههای پیشین که در دسترس ‏هستند کافی است.‏

‏-‏ حقیقتش این است که این دوستان سالیان سال است که تماسی با من نداشتهاند. مواردی که نمایش ‏فیلم بوده، دوستان نیامدهاند که من با آنان مراودهای داشته باشم و با آنان در میان بگذارم. کتاب من ‏شاید ده صفحهاش مربوط است به این مسئلهای که بحت برانگیز شده، و آن ده صفحه هم متکی بر ‏کتابی است که دوستم عباس سماکار نوشته. بنابر این من نوشتهای در اختیار داشتم و آن ده صفحه هم ‏بر مبنای آن کتاب نوشته شده. بنا بر این چیز خاصی نبود که چک کردن لازم داشته باشد. طبیعتأ اگر ‏سؤالی برایم بود چک میکردم. کتاب من را قبل از چاپ بسیاری از زندانیان سیاسی- کسانی که در آن ‏دورهها با ما بودند، نه فقط در همان دوره کوتاه، بلکه در تمام آن سالها- خواندند. افراد بسیار سرشناسی ‏هستند، نظراتشان را دادند. ولی اینکه به خود این دونفر بدهم، واقعأ احساس ضرورت نمیکردم، برای ‏اینکه برخوردشان هم تقریبأ برایم قابل پیشبینی بود.‏

شما در پشت کتاب نوشتهاید: “چشم و گوش حساس واقعیت بر روی تک تک حرکات و حرفهای ‏ما گشوده است”. میخواستم بپرسم واقعیت از نظر شما چیست؟ آیا آقایان سماکار و بطحایی ‏نمیتوانند واقعیت را جور دیگری دیده باشند؟

‏-‏ بله! من معتقدم میشود جورهای دیگری هم دید، ولی در این موردی که مورد نظر شماست و بحثی که ‏سماکار و بطحایی با من دارند، یک پدیده غیر ملموس نیست. یک سابقه و خاطره معینی است، آن را ‏نمیشود چند جور دید. وقتی من در کتابم مشخصأ نوشتهام در مورد چنین حرکتی که خودشان دارند ‏میگویند “کردهایم”، اینجور که خودشان نشان میدهند بی پایه بوده، این بیپایه است دیگر. نمیشود ‏صد جور به آن نگاه بکنی. یا یکی از ما دروغ میگوید، بی تردید؛ یا یکی راست میگوید. الآن که باران ‏میآید، من نمیتوانم بگویم که آفتاب است من واقعیت را اینجوری میبینم! نمیشود. یکی دارد اشتباه ‏میکند. توی آن تردید نیست.‏
جالب است! کسانی که همه این کتاب را خوانده باشند میبینند که واقعأ [در رابطه[ با این دو دوست ‏عزیزم جز مهر و محبت چیزی در آن نیست. من به یک ماجرای کوچولویی در دوره قبل از زندان اشاره ‏میکنم. یک نکتهای که توی کتابِ خودشان هست، و من از توی کتاب خودشان نشان میدهم که این ‏بیپایهگیاش معلوم است، و هیچ هم به من ربط ندارد. به خودشان ربط دارد، و اصلأ به من مربوط ‏نیست. به نظر من اصلأ جای بحث توی این ندارد. مگر اینکه بگویند بهکل چنین چیزهایی نیست. ‏خودم اصلأ جای بحثی نمیبینم. ضمن اینکه جا را هم میگذارم برای اینکه به هر حال آنها معترض ‏باشند [و بگویند] که چرا من چنین چیزی را که مثلأ کسی نمیدانسته و حالا که محیط اینجوری ‏است چرا میگویی، و ممکن است عدهای بهرهبرداری کنند. آن را که من نوشتهام، منظورم از این که ‏چشم و گوش واقعیت به حرکات ما باز است، این است که دروغ نمیخواهم بگویم. من حقیقتش در این ‏کتاب تمام سعیام این بود که یک لحظه، یک لحظه اگر حس کنم حرفی که میزنم واقعیت ندارد، [آن ‏حرف را] نزنم. همه میگویند یک سوزن به خودت بزن یک جوالدوز به دیگران، من اینجا جوالدوز به ‏خودم زدم، سوزن به دیگران. من هرضعفی در مورد خودم اینجا بود، به صراحت گفتم. شما کتاب را ‏خواندهاید. بنابر این من آن چیزهایی را که به آنهای دیگر گفتهام، بیشتر از آن به خودم گفتهام.‏

چیزی که برای من این سؤال را ایجاد کرد این بود که شما کلمه واقعیت را به کار بردهاید، و الآن ‏که دارید توضیح میدهید، مشخص میشود که منظورتان واقعهها بوده یعنی یک چیزهایی اتفاق ‏افتاده و منظور شما این بوده که اینها راست بودهاند یا نادرست، و نه واقعیت به مفهوم ‏فلسفیاش.‏

- به نظرم دقیقترین توضیح را دادید. من نتوانستهام این را توضیح بدهم. بله! آن چیزی که آنها معترضند، ‏واقعیت به آن منظور نیست. به این مفهوم است که این حادثه که رخ داده، واقعی بوده یا نبود، رخ داده بوده یا ‏نه. من از روی کتاب [این را نوشتهام]- من که آنجا نبودهام- اعتراض دوستان به نکته خاصی است که من ‏گفتهام. من هم که جزو این جمع نبودهام که! این چیزی است که خودشان در کتاب نوشتهاند. مثل این است ‏که من یک قصه بنویسم، شما سر و تهاش را برداری، بگویی توی این قصه گفتهای که این یک بچه دارد، بعد ‏اینجا گفتهای اصلأ بچه ندارد. خود کتاب این را نشان میدهد. من نیامدهام این را بگویم از خودم. من از روی ‏کتاب گفتهام این قضیه را.‏ ‏ توی نقدی که علیه من نوشتهاند، خود سماکار نوشته که بعد از خواندن کتابِ رضا، ‏رفتهام با طیفور صحبت کردهام، گفتهام این جریان زندان افتادن آن دو نفر -که من گفتهام دروغ گفته- اگر ‏زندانی بودهاند، باید پیش ما میبودهاند، کجا بودهاند پس؟ گفته من چون دیدم تو روحیهات ضعیف است، ‏همینجوری گفتم که اینها زندان بودهاند!‏
خُب این تأیید حرف من است! من هم گفتهام دروغ گفتهاید دیگر! حالا اینکه دروغ مصلحتش چه بوده است، ‏من که نگفتهام شما دروغ غیر مصلحتی گفتهاید. من گفتهام که این قصهای که شما ساختهاید و دارید میگویید، ‏و سماکار پس از سی سال آنرا نوشته و به عنوان یک عمل چریکی نام میبرد، دروغ است. با هم نمیخوانند. ‏بعد میگوید بعد از خواندن کتاب رفتم و از او پرسیدم زندانی آن دوتا چی شد؟ گفت آنها نرفتند بمب را ‏بگیرند، ولی من چون دیدم تو ممکن است روحیهات ضعیف بشود، گفتم که اینها زندانیاند. خُب این که تأیید ‏حرف من است! یعنی بالاخره یک چیزی، یک حادثهای را کسی گفته و من راجع به آن حادثه صحبت کردهام، و ‏راجع به نوشته صحبت کردهام نه خاطرات خودم.‏
شما قبل از این یک توضیح به من داده بودی. واقعیت این است که من خیلی آگاهانه توی این کتاب، آنچه را ‏که خودم دیدهام نوشتهام. هیچ چیز راجع به اینکه دیگران [چه گفتهاند، نیاوردهام] – وگرنه خیلی چیزهای ‏دیگر داشتم. اگر یک جا هم ناچار شدهام توضیح بدهم، گفتهام که من اینرا از زبان آن شنیدهام. او به من ‏اینجوری گفته است. چیزی بوده که در رابطه با من بوده، چون خُب آدم سالها توی زندان است و بیکار، آنقدر ‏حرف میزند و چیزها میشنود، و خیلیهاشان هم صد در صد درست است، ولی من اصلأ نمیخواستهام وارد ‏این بشوم. به این خاطر، خاطرات حجیمی نشده. نخواستهام وارد بحثهای دیگری بشوم. این نکته را هم بارها ‏آنجا توضیح دادهام که واقعأ لازم بود من این نکته ظریفی که یک ذرّه دردناک است برای بچهها و برای خودم، ‏بگویم وگرنه الآن این همه سال است که این پرونده هست، و همه میگویند چیست؟
علّت اینکه نمیشود توضیح بدهی، برای این [است] که تو میخواهی این را نگویی دیگر! اگر این رابگویی همه ‏چیز باز میشود. الآن کسی که کتاب را میخواند، میفهمد که اولش چه بوده است. چون توی آن چنین ‏چیزهایی بوده. گندهگوییهایی بوده، یک بزرگ جلوه دادنهایی بوده، یک دروغهایی بوده که این دروغها بعد ‏تبدیل شده به یک چیز جدی. این کار هنرمندان است که بروند از دروغها یک کارهایی مثل چی بود آن ‏نمایشنامه؟

حالا دوست دارم با علامهزادهای روبهرو بشوم که از پوست و گوشت و استخوان است. خیلیها شما ‏را فقط از راه نوشتههاتان یا از راه اینترنت و از راه دور میشناسند، منظورم یک علامهزادهای ‏است که باید بخورد، دکتر برود، رنج سفر را تحمل کند، به فکر پرداخت هزینههاش باشد. توی ‏این خارج با ملتی که کتاب نمیخرند، به سینما نمیروند که فیلم ببینند، و شما هم خیلی از ‏کارهاتان را روی سایتاتان مجانی در اختیار مردم گذاشتهاید. با اینها چه میکنید؟

‏-‏ بله! من هم همین مشکلهایی را دارم که همهاتان دارید. این کتابم را که بیژن خلیلی درآورده. دَمَش ‏گرم. خرجش را او داده. ولیکن من به هر حال این شانس را داشتهام که در این سالهایی که در غربت ‏بودهام، کار کردهام. خُب من سالها برای تلویزیون هلند کار کردهام. من الآن بازنشستهام. ولی سالها کار ‏کردهام. دوستان ایرانی از کارهای من، آنهایی را که به ایران مربوط است میشناسند، ولی من چند ‏برابر آنها فیلم ساختهام که به ایران مربوط نیست. دوستان خبر ندارند از اینها. شاید حتا نامشان را هم ‏نشنیده باشند. شاید من نزدیک به شانزدهتا فیلم برای تلویزیون هلند ساختهام که فقط سهتاش به ایران ‏مربوط بود، و این سهتا است که بین این دوستان ایرانی میگردد و آنها دنبال میکنند. کار دیگری هم ‏در کنار این کردهام. این شانس را داشتهام که تدریس کردهام. من به طور منظم در طول ده پانزده سال ‏گذشه بدون استثناء یا در امریکا یا در انگلیس، یا هر دو جا تدریس سینما کردهام، و از این طریق یک ‏حداقلی را فراهم کردهام. درست وضع شما. سر ماه که میشود تنم میلرزد که از کجا بیاورم که ‏مخارجم را بدهم و یک وضعیت زندگی خیلی خیلی ساده و معمولیای من دارم. مثل همهامان. ولی ‏خُب من این شانس را داشتهام که کار کردهام. من میدانم بچههای بسیار با استعدادتری از من- ‏دوستانی که از نزدیک میشناسم- بسیار تواناتر از من در شرایطی قرار گرفتهاند که نتوانستهاند کار ‏خودشان را بکنند. تئاتری بودهاند، سینمایی بودهاند که نتوانستهاند. دری به تخته خورد و برایم توی ‏هلند این شرایط فراهم بود. دانستن زبان انگلیسی از آن اول- که من توی زندان یاد گرفته بودم- واقعأ ‏کمکم کرد. خود شرایط هلند، شرایط صمیمانهای بود. آن موقع که ما آمدیم دستکم فرق میکرد ‏شرایط. من هم یک خورده زبان انگلیسی میدانستم. اینها به هر حال شرایطی برایم فراهم کرد که تا ‏حدودی کار بکنم. ولی هنوز از مشکلات در نرفتهام. هنوز توی اینها هستم.‏

با علامه زاده در زندان

در بارهی کتاب “دستی در هنر، چشمی بر سیاست: کتاب زندان”‏

علامهزاده، رضا: دستی در هنر، چشمی بر سیاست: کتاب زندان. لس آنجلس‎ -‎شرکت کتاب‎ – ‎‏۲۰۱۲‏
ص: ۲۴۳ با فهرست اعلام
ISBN 978-1-59584-337-1‎

همۀ آنهایی که شش هفت سال پایانی سلطنت محمد رضا شاه را به یاد دارند، این را هم به یاد دارند که نام ‏ساواک چه وحشتی در دلها ایجاد میکرد، چنان وحشتی که خانوادهها حتا در چهاردیواری خانه هم در گوشی ‏از آن نام میبردند.‏
در چنان شرایطی عدّهای جوان جسور جرئت کرده بودند که با گذشتن از جان خود، در مقابل رژیمی که دستگاه ‏جاسوسیاش، دستکم در ذهن مردم ابعادی ماوراء طبیعی یافته بود، به مبارزه برخیزند.‏
آنها با تکیه بر جسارت و حس عدالتخواهیاشان، و با سلاحهایی اندک با رژیمی که جنبش ظفار را درهم ‏شکسته و عراق را پس رانده بود، و رفته رفته داشت قدرتمَداران امریکا و اروپا را هم دچار وحشت میکرد، به ‏مبارزه برخاستند. زیر سلطۀ رژیمی که حتا در سینما باید اول به احترام رهبرش تا پایان سرود شاهنشاهی سر ‏پا میایستادی، و تنها پس از توشیح ملوکانهاش نمایندگان “مجلس” میتوانستند به لایحهای قانونیت ببخشند، و ‏در اول صبح همۀ دانشآموزان تا برای جان او دعا نکرده بودند، نمیتوانستند به کلاس درس بروند و…، عدّهای ‏پیدا شده بودند که دم از سرنگونی میزدند!‏
چنین شرایطی را در هر داستان یا فیلمی بگنجانی در خواننده و بینندهاش هیجان برمیانگیزد، و او را به سرعت ‏به طرفداری از قهرمانانش برمیانگیزد. پس چندان عجیب نیست که هزاران جوان عدالتخواه و تشنۀ آزادیهای ‏سیاسی و فرهنگی که به اقتضای طبیعتِ جوانیْ عاشق ماجراجویی هم بودند، شیفتۀ آنان شوند. حال در چنین ‏شرایطی یک عباس سماکار هم پیدا میشود که جوان است و در کار هنر، و مانند میلیونها جوان دیگر رؤیای ‏عدالتخواهی، و گسترش آن را در سر میپروراند. در این زمان او با طیفور بطحایی که با چریکها در ارتباط ‏است آشنا میشود.‏
کسانی که در آن سالها جوان بودند و دغدغۀ آزادی و عدالتخواهی داشتند، و از کرنش از روی ترس پدراشان ‏در برابر نام و عکس شاه منزجر، همگی با احترام از چریکها یاد میکردند، و شمار بسیاری از ایشان در آرزوی ‏پیوستن به چریکها آمادۀ هرگونه از خود گذشتگی بودند. کیست از همنسلان ما که اینگونه سخنها یادهایش ‏را تازه نکند؟
عباس سماکار میفهمد که طیفور بطحایی با چریکها در ارتباط است و با او از طرحی در بارۀ ضربه زدن به ‏قدرت جهنمی رژیم شاهنشاهی صحبت میکند. سپس او در این باره با دوست صمیمیاش رضا علامهزاده هم ‏گفتگو میکند. بعد همینطورکه دارند صحبت میکنند، رضا طرحی را که به نظرش بهتر است و میتواند سرو ‏صدای بیشتری ایجاد کند را پیشنهاد میکند. اما آنها نمیدانند که ساواک یک عنصر نفوذی را در گروهی که ‏طیفور جزو آن است، وارد کرده است. در نتیجه دوازده نفر در رابطه با این گروه که حتا هنوز نتوانسته نامی بر ‏خود بگذارد، دستگیر میشوند. نفر سیزدهم، امیر فتانت (یا فطانت) که نفوذی ساواک بوده اصلأ به بند در ‏نمیآید.‏
پس ما تا اینجا با عدّهای جوان رو بهرو هستیم که حرفهایی زدهاند و نقشههایی کشیدهاند، و پیش از اقدام به ‏هر عملی به زندان افتادهاند. یعنی همۀ آن ماجرایی که به اعدام کرامت دانشیان و خسرو گلسرخی انجامید، از ‏حدّ حرف فراتر نرفته بود! بیشک پیشینیان ما ایرانیان از این ماجراها زیاد دیده بودند که میگفتند:‏
زبان سرخ سر سبز میدهد بر باد.‏
رضا علامهزاده در این کتاب، دست ما را میگیرد و به زندان شاه میبرد. برای این میگویم دستمان را میگیرد ‏که ما فقط در همراهی با او است که صحنههایی از زندان را میبینیم. او از آنچه مربوط به خودش نیست ‏صحبتی نمیکند. نمیدانم آقای علامهزاده هنگام نوشتن این کتاب چهقدر حواسش به این موضوع بوده که دارد ‏یک مستند میسازد. منظورم از “میسازد” این نیست که بار منفی به کار او بدهم، بلکه برعکس، میخواهم ‏بگویم که این خاطرات بدون شعار، و به قول خود او بی “دراماتیزه” شدن، به شکل مستندی بی طرفگیری، و ‏به زبانی ساده و بی دستانداز و پر کشش نوشته شدهاند، و کتاب را یک شبه میتوان خواند. کار نیک دیگری که ‏انجام داده این است که نقدهایی را که عباس سماکار و طیفور بطحایی به کتابش نوشتهاند، در سایت خودش: ‏http://reza.malakut.org/‎‏ در دسترس گذاشته است.‏
به نظر من این دو نقد یک اشکال اساسی دارند. اشکالی که- اگر نگویم همه- شامل بیشترین نوشتههای بچههای ‏سیاسی میشود. اشکال این است که نزد آنها همه چیز باید ساده و یک بُعدی باشد. انسانها همین طور.‏
من در اینجا به جزئیات و مسائلی نمیپردازم که در این دو نقد زیر گسترۀ بزرگ و نامیمون این نگاه یک بعدی ‏قرار میگیرند، و تنها به چند قطعه اشاره میکنم که در آنها رضا علامهزاده از این نگاه یک بعدی فاصله گرفته، ‏و این درست همان جاهایی است که از سوی همبندان سابقش مورد انتقاد قرار میگیرد.‏
نخستین انتقادی که سماکار میکند این است که علامهزاده گروه را “توخالی و در عمل خطرناک” توصیف ‏میکند.‏
این گروه سیزده نفره (به اضافۀ فتانت) در هستههایی سه، و چهار نفره- در آن شرایط مخفی کاری- بی آنکه از ‏چند و چون هستی کار و وضعیت یکدیگر با خبر باشند، و حتا بی آنکه رسیده باشند نامی برای گروهشان ‏انتخاب کنند، حرفهایی رد و بدل میکردهاند. آنها فاقد امکانهای سازماندار گروهی بوده، و اگر امکانی هم ‏داشتهاند، امکانات فردی افراد گروه بوده است. آن زمان هر فردی که به اینگونه گروهها میپیوست، منیّت را وداع ‏گفته و خود و امکاناتش را چه مالی و چه ارتباطی در اختیار گروه میگذاشت.‏
در اینجا باید اضافه کنم که من این اعتراف دردناک علامهزاده را که میگوید این گروه “توخالی و در عمل ‏خطرناک” بود، میفهمم، و همزمان دردی هم در دلم میپیچد. از یک سو عدّهای جوان پر شور و تشنۀ عدالت و ‏آزادی به خطرناکترین شیوۀ ممکن برای رویارویی با یک قدرت جهنمی دور هم جمع شده و طرحهایی ‏ریختهاند، از سوی دیگر اینها نه از پشتیبانی عملی مردم برخوردارند، نه اسلحه دارند، و نه حتا برنامهای برای ‏آینده، یا دوران پس از شاه تهیه دیدهاند.‏
پس میبینیم که پر بیراه نیست اگر چنین کار خطرناکی را توخالی بنامیم. درد آقایان سماکار و بطحایی و ‏هزاران تن دیگر از بچههای سیاسی فهمیدنی است. من هم با این درد آشنا هستم. تو برای هدفی از خیر همه ‏چیزت، از جمله خانواده و آینده و امکان پیشرفتهای فردی و دیدار بسیاری از دوستان و آشنایان میگذری و در ‏این میان شاهد از چپ و راست افتادن رفقایت هم هستی، آن وقت با نوشتهای مثل این رو بهرو میشوی که ‏میگوید: آن همه سال تکیهات بر باد بود! پووووف! بالن ترکیده است و باید جای پایی بر روی زمین سفت بیابی.‏
مسئله این نیست که حق با کیست. حق همیشه پیش کسی است که باید آن را از او بگیری! اگر پیش تو هم ‏باشد، دیگرانی هستند که میخواهند آن را از تو بگیرند. برای همین است که “گفتگو” و “گفتمان” و “سازش” ‏و “کنار آمدن” و خیلی از واژههای اینچنینی، هر روزه خروار خروار در بازار سیاست معامله میشوند. مسئله این ‏است که دید و دیدگاه چگونه است. علامهزاده آن گروه را توخالی میبیند و سماکار محکم. البته این را مستقیم ‏نمیگوید، ولی وقتی آن را توخالی نمیبیند، لابد به نظرش تو پر بوده است.‏
سماکار و بطحایی معتقدند که در مبارزۀ خود صادق، و حق با آنها بوده است. همین و تمام. قضیه تنها یک بعد ‏دارد. اما علامهزاده به این محق بودن شک کرده و با تأکید بر این نکته که بیخبر و بی توافق مستقیمش در ‏چنان گروهی گنجانده شده، بار جنایت رژیمی را که با آن شدّت و بیرحمی به کسانی که فعالیتهایشان از ‏مرحلۀ حرف فراتر نرفته بود، سنگینتر کرده است.‏
در اصل مبارزۀ چریکی بر اساس پذیرش دوالیسم نیک و بد پیش میرود. وقتی گروهی در یک شرایط خشن ‏دیکتاتوری میخواهد به مبارزۀ مسلحانه دست بزند، به این معنی است که فعل “شک کردن” به دشمن درجۀ ‏یک آنها بدل میشود. فرقی نمیکند که این “شک کردن” در عقیده یا به هنگام عمل پیش آید. در هر صورت ‏‏”شک” بسیار خطرناک میشود. بنا بر این در حیطۀ چریکی هر چیزی به خوب یا بد، دوست یا دشمن، و درست ‏یا نادرست بخش میشود.‏
در یک تشکیلات مخفی که لازمۀ کار چریکی است، یک دیسیپلین نظامی برقرار است که در موردهای زیادی ‏اطاعت و اعتماد کورکورانهای را میطلبد. خیلی ساده، باید دستورات از بالا آمده، و نیز سخنان رفیق را پذیرفت. ‏تصمیم گروه باید اجرا شود، و “من” باید در “گروه” ذوب گردد، و همه باید یکگونه بیاندیشند.‏
این طرز تفکر رفته رفته انسانی را که در چهاردیواری گروه محدود شده یک بعدی میکند، و آن شخص در ‏چارچوب رفتار و کنشهای گروه، کارش به سادهلوحی هم میکشد. البته میدانیم که در این گروهها “انتقاد از ‏خود” هم همیشه بوده است. اما فراموش نمیشود کرد که این کار برای زدودن شکها، و یکی کردن عقیده و ‏نظرها به کار گرفته میشود.‏
در این میان دید هنرمندانۀ “نگاه از زاویهای دیگر” به کمک علامهزاده آمده که موجب فاصله گرفتن او از ‏مطلقگرایی و دو بینی شده است. هنرمندانی که به گروههای سیاسی میپیوندند، بهطور عمده در دو دسته جا ‏میگیرند. گروهی از آنان از “هنرمند بودن” به معنای واقعی فاصله میگیرند و به تبلیغاتچیهای سیاست حزب و ‏گروهشان تبدیل میشوند، و گروه دیگر که نمیتوانند خود را از وسوسۀ هنرمندانۀ “نگاه کردن از زاویهای دیگر” ‏برهانند، دیر یا زود از سیاستِ محدود به یک حزب و گروه فاصله میگیرند. شاید برای همین است که علامهزاده ‏میتواند میان زندانبانانش تفاوتهایی را ببیند، و نیز برای مثال پیوسته به دنبال این نمیگردد که چه کسی باعث ‏لو رفتن گروه شده است. اما در مقابل، سماکار در زمان زندانی بودنش پیوسته دنبال پیدا کردن خائن است، و ‏حالا هم که بیش از سی سال از آن واقعه گذشته، تفاوت گذاشتن میان زندانبانان را از سوی علامهزاده ‏برنمیتابد.‏
دید یک بعدی در سطح میماند و پشت و رو، و بالا و پایین چیزها را نمیبیند. دید یک بعدی توان دیدن بعدهای ‏زمان و مکان را هم از بینندهاش میگیرد و او را به جزمگرایی میکشاند. دید یک بعدی همه چیز را ساده ‏میکند، و به همین دلیل عاشق شعار و انگ است، و در این دید به جملههای قشنگ، بیش از استدلال نیاز ‏هست. دید یک بعدی محدود است و بی پرسپکتیو. درست مانند نقاشی مینیاتور بی عمق است و گسترۀ تخیل را ‏حدّ میگذارد. داشتن دید یک بعدی برای ما ایرانیها- در حال حاضر- بسیار خطرناک است، چون دید یک بعدی ‏دشمن دیدهای دیگر، و دشمن رواداری است. تا زمانی که “حق” یکی است و تنها یک گروه یا دسته صاحب ‏امتیاز آن هستند، میتوان گفت معنایش این است که گروهها و دستههای دیگر “حق ندارند”. در این صورت ‏تنها یک گروه این “حق” را دارد که در آن بالای بالا بایستد، و این همان گروهی خواهد بود که باید قانونها را ‏تعیین کند. در نتیجه چه فرق میکند که کدام گروه در آن بالا باشد؟ آیا این برداشت کنونی اکثریت مردم ایران ‏نیست؟ و آیا درست به همین خاطر نیست که آنها تفاوتی میان گروههای سیاسی –چه داخل ایران و چه خارج ‏آن- نمیگذارند؟ و آیا یک بار دیگر تودههای مردم از آنان که پست رهبری سیاسی را از آن خودشان میدانند، ‏پیشی نگرفتهاند؟
از مطلب دور افتادم! علتش این بود که میخواستم این جملۀ علامهزاده را در اینجا بیاورم که به لفظ دیروز در ‏رابطه با نادمان است، و به لفظ امروز در رابطه با توبهکنندگان. او مینویسد:‏
‏”شکنجهگران، به این درد ناعلاج واقفند که به هر ترفند سعی دارند زندانی را به ندامت وادارند. آنان میدانند ‏وقتی زندان و شکنجه پایان گرفت، این فرهنگ یک جامعهی عقب افتاده است که به شکنجه کردن قربانیان ‏شکنجه، ادامه خواهد داد.” ص. ۱۴۵‏
و من میخواهم اضافه کنم که این شکنجه شدگان نادم افزون بر همۀ اینها، همواره خود نیز به شکنجه کردن ‏خویش ادامه میدهند. برای شاهد این گفته مثالی میآورم. علامهزاده در ص. ۴۶ همین کتاب دو نقل قول از ‏ص. ۸۲ کتابی به نام “داستان داستانها” آورده که امیر حسین فتانت، یعنی همان لو دهندۀ گروه آن را نوشته ‏است. او پیشتر در زندان میشکند، به همکاری با ساواک میپردازد، و با خام کردن کرامت دانشیان باعث لو ‏رفتن گروه میشود. این نقل قولها چنان گویا هستند که احتیاجی به هیچ توضیحی ندارند:‏
‏”یهودا بودم، با دردی که تنها یهودا میشناخت، درد یهودا بودن.”‏
و
‏” اینک، روزها از آغاز حکومت خدا گذشته بود و روزها بود که فاجعهی بزرگ بر من به یکباره فرو ریخته بود. ‏روزهائی که همه چیز چنان حادث شده بود که بر هیچ چیز جای تردیدی نبود. حقیقت عریان و آشکار همچون ‏خورشید در دل روز… از شهری به شهری میگریختم و سیمای خود را از جهان میپوشاندم و…”‏
از اینها که بگذریم، حکایتهای بسیار جالبی در این حکایت زندان علامهزاده هست. از جمله حکایت افغانهایی ‏که در بندِ “شیرهکش خانه” در زندان بودهاند، بی آنکه معتاد باشند، و بی آنکه زیاده بر جرم “مهاجرت” ‏جرمی داشته باشند، و حکایت دردناک اینکه چرا با وجود آنهمه شپش و کثافتی که در آن بند بوده حاضر به ‏حمام کردن نبودهاند! و یا حکایت گروه تازهای از زندانیان که کمی پیش از انقلاب به زندان میافتند و از بین ‏خودشان مأموری زیر تلویزیون بند میگمارند تا هر وقت که نوای موسیقی برخاست، صدای تلویزیون را ببندد.‏
با خواندن کتاب، به خوبی میتوان فهمید که علامهزاده میتوانسته بسیار بیشتر از اینها از زندان و زندانیان ‏بنویسد، اما نوشتن اینگونه خاطرات، همانگونه که خود او هم اشاره میکند، دردناک است. پس شاید این یک ‏انتظار زیادی باشد که بگوییم چرا بیشتر ننوشته است.‏

 

کتاب‌های مرتبط در سایت ِ فردوسی

 

اول ماه مه از آغاز تا امروز

امروزه اول ماه مه “روز مبارزۀ جهانی طبقه کارگر” نام دارد.‏

اول ماه مه از زمانهای قدیم در فرهنگ اروپاییان یک جشن بهاری بوده و در کشورهای مختلف آن را ‏زیر نامهای گوناگونی برگزار می کرده اند. بعضی از تاریخ نگاران پیشیتۀ این جشن را در یونان و روم ‏باستان یافته اند. در سده های میانه، اول ماه مه از یک جشن بهاری به یک روز مذهبی یعنی روز ‏بزرگداشت ولبورگ (‏Valborg‏) یا (‏Walpurgis‏) که یک شاهزاده خانم انگلیسی بوده و در شمار ‏مقدسین درآمده تغییر شکل می دهد. در اول ماه مه ۸۷۱ میلادی پیکر ولبورگ را به جای دیگری منتقل ‏کرده و اروپاییان از همان سده های میانه در این روز مراسمی برگزار می کرده اند.‏
کارگران استرالیایی که فرهنگ اروپایی را با خود داشتند، نخستین بار در سال ۱۸۹۰ میلادی (۱۲۶۹ ‏خورشیدی) این روز را برای تظاهرات در جهت محدود کردن کار روزانه به ۸ ساعت مورد استفاده قرار ‏دادند. تا آن زمان ساعت کار از سوی کارفرما و به دلخواه او تعیین می شد، و قانونی در این زمینه وجود ‏نداشت.‏
سال پیش از آن، یعنی ۱۸۸۹ در انترناسیونال دوم سوسیالیست ها تصمیم گرفته شد که به مناسبت صدمین ‏سال انقلاب فرانسه این روز را “روز مبارزۀ جهانی طبقه کارگر” بنامند و برای محدود کردن کار به ۸ ‏ساعت در روز مبارزه کنند. خواستۀ ۸ ساعت کار در روز با این تفسیر همراه بود که در این صورت می ‏توان ۸ ساعت کار کرد و ۸ ساعت استراحت، و ۸ ساعت را نیز به انجام کار دلخواه پرداخت.‏
از ۱۸۹۰ تا کنون، کارگران و سازمان های هوادار آنان در این روز به تظاهرات و مبارزه برای حقوق ‏کارگران می پردازند که در بسیاری از جاها با دخالت پلیس و نیروهای امنیتی به خشونت می انجامد.‏
پس از جنگ جهانی دوم مراسم اول ماه مه به بزرگترین تظاهرات سیاسی و نظامی در اتحاد جماهیر ‏شوروی تبدیل شد که باید در میدان سرخ مسکو قدرت دولت و حزب کمونیست را به همۀ دنیا نشان می ‏داد.‏
پس از از هم پاشیده شدن اتحاد جماهیر شوروی این مراسم در کشورهای اروپای شرقی تضعیف شد، اما ‏هنوز هم در سراسر جهان، اول ماه مه به عنوان روز مبارزۀ جهانی طبقه کارگر، از سوی گروه ها، ‏سازمان ها و حزب های زیادی گرامی داشته شده، و به مناسبت آن تظاهرات، راهپیمایی و مبارزاتی ‏صورت می گیرد. ‏

کتابهای مرتبط:

روش شناسی مارکس و کارپایه اقتصاد سیاسی مارکسی
فلسفه و انقلاب: از هگل تا سارتر و از مارکس تا مائو
سوسیالیسم تخیلی و سوسیالیسم علمی

خیانت به سوسیالیسم: پس پرده ی فروپاشی اتحاد شوروی
مارکسیسم، حزب توده و گروههای چپ در ایران